“Een groot nieuw departement Ruimte biedt ongehoorde kansen.” Ed Nijpels laat er geen misverstand over bestaan dat een samenvoeging van de departementen V&W en VROM een belangrijke stap in de goede richting is. “Ik zeg: tel uw zegeningen. En laten we hopen en bidden om een krachtige minister op dat nieuwe departement”.

In de mist van formatie-onderhandelingen, begrotingsvoorbereiding en aanhoudende regens organiseerden het Nirov, vakblad S+RO en het Ministerie van VROM op 26 augustus 2010 gezamenlijk een debat over de Toekomstagenda Ruimte.  Naast Ed Nijpels waren Sybilla Dekker, Elco Brinkman en Co Verdaas gevraagd om voor een uitpuilend Nieuwspoort die toekomstagenda te doordenken.  Onder leiding van S+RO-hoofdredacteur Jaap Modder werd de horizon afgetast.

Een zekere trots op de ruimtelijke ordening van Nederland kon de panelleden niet worden ontzegd. "Ons land is ruimtelijk behoorlijk op orde" (Nijpels), "de VINEX is een mooi voorbeeld van het geordend laten neerdalen van een grote opgave" (Brinkman) en “het ontbreken van 'echte' achterstandswijken is een verborgen kwaliteit die je eigenlijk pas echt opvalt als je merkt dat die wijken in buurlanden wel degelijk te vinden zijn" (Verdaas).

Infrastructuur
In de analyse van wat er beter had gekund komt telkens weer de samenhang tussen infrastructuur en ruimtelijke ordening terug als een gemiste kans. "Het stond keurig in de plannen, maar bleek in de praktijk een groot probleem en dat moeten we ons wel euvel duiden", aldus Brinkman. Ook Dekker vindt investeringen in bereikbaarheid urgent: "We moeten daar een inhaalslag leveren anders missen we in Nederland de boot met goede verbindingen. " Samenvoeging van VenW en VROM biedt in dat opzicht goede perspectieven, maar er is meer nodig. Om het nieuwe Ministerie compleet te maken zou volgens Nijpels de natuurpoot van LNV er nog bij moeten en zou het Grote Stedenbeleid vooral niet als een veiligheidskwestie bij Binnenlandse Zaken moeten worden belegd. Met deze nieuwe departementale contour schetste Nijpels ook de thematiek van het debat over de toekomstagenda Ruimte:  Het zou moeten gaan over bedrijventerreinen en kantoren, over water en infra, over woningen en de binnenstedelijke herstelopgave, over de EHS. Een nieuwe ruimtelijk-economische nota is daarbij wat Nijpels betreft wel aan de orde.

Verstedelijking
Bij de koers voor de verstedelijking lopen de meningen uiteen. Bouwen in de stad is zonder overheidsgeld momenteel een lastige opgave, maar zeker niet overal onmogelijk. Brinkman suggereert toch om de ambitie op dit punt wat aan te passen, bijvoorbeeld 20% in de bestaande stad en 80% erbuiten. Nijpels is daar nog niet aan toe. "Het hangt er sterk van af over welke stad je praat. Als er goede ontwikkelkansen zijn binnen de stad dan moet je die vluchtroute naar buiten afsnijden". Modder vraagt of de groeiopgave voor Almere de binnenstedelijke ontwikkeling in Amsterdam niet frustreert. Moet een nieuwe minister rijkslievelingslocaties als Almere en Zuidplaspolder niet een beetje gaan downsizen in de huidige omstandigheden? Sybilla Dekker stelt voor om daar de spirit vooral niet uit te halen. "Een nieuwe minister moet vasthouden aan de kwalitatieve randvoorwaarden voor die locaties en afwegen of hij de voorinvesteringen de moeite waard vindt. Deze locaties zijn met moeite op de kaart verschenen. Gooi ze niet weg, maar wees wel realistisch en verwacht dus niet dat ze direct met duizenden worden volgebouwd".

Verschillen
Dekker pleit voor ruimte voor verschillen, onder andere in relatie tot bevolkingsdaling. "Zodra betrokken regio's zelf erkennen dat krimp een gegeven is, komt er een andere agenda. In dat proces kun je ze ondersteunen, maar verder dan dat moet je niet gaan". Ook Brinkman vindt dat je niet tegen de stroom in moet roeien. Verdelende rechtvaardigheid is hier water naar de zee dragen".  Nijpels wijst erop dat de band tussen ruimte en economie al in de Vierde Nota is hersteld. Begrippen als mainports stammen uit die nota. Modder stelt dat er in de praktijk misschien toch te weinig is gestuurd op het faciliteren van die mainports en stedelijke knooppunten of later netwerken. Investeringen in bijvoorbeeld de HSL komen te langzaam van de grond.  Dekker wijst erop dat de vigerende systematiek van MKBA's  daarin frustreert: "We hebben een groot probleem door de te financiële weging van dit soort investeringen."

Regelgeving
Hilde Blank (BVR) agendeert de verstikkende regelgeving: " Hoe kan het dat in heel Nederland de wegen hetzelfde worden aangelegd?" Het gebruik is zo verschillend dat volgens Blank meer variatie heel goed zou kunnen, maar "we houden onszelf in de tang. Normeringen en standaarden leiden ertoe dat overal dezelfde profielen ontstaan. Ook bij het ontwerp van woonwijken wil iedereen een leuke frisse wijk, maar de dwang van regelgeving en planeconomie maakt dat de uitkomst overal min of meer hetzelfde is. " Ook DG Ruimte Chris Kuijpers stelt dat daar ook wat hem betreft een opgave ligt:  De regelgeving zal op de lange termijn niet meer voldoen"We lopen bij gebiedsontwikkeling  vast in de regels, het systeem van regelgeving in het omgevingsrecht moet op de helling".

Het hogere schaalniveau
Wil Zonneveld ( TU Delft) agendeerde vijf thema's die op een Noordwesteuropees schaalniveau zouden moeten worden geanalyseerd en opgepakt: Hernieuwbare energie, waterbeheersing, infrastructuur ("Nederland ligt terzijde op het Europees continent") , eclogische netwerken en de positie van Nederland binnen de Noordwesteuropese 'megaregion'. Het herkennen van deze opgaven was voor de panelleden niet zo moeilijk, maar de aanpak en afstemming op dit schaalniveau organiseren is heel andere koek. Nijpels stelt dat een slagvaardig Europees RO-beleid een illusie is. Dekker wijst erop dat wij in Nederland een strict ruimtelijk ordeningssysteem hebben dat in Europa zijn gelijke niet kent. Dat maakt het gesprek heel lastig.  Het zal een zoektocht naar allianties moeten worden, waarbij Andreas Faludi suggereert om de Europese Commissie daarvoor in te zetten als vehikel,  een aanpak die in het stroomgebied van de Donau goed heeft gewekt.

Overvol
DG Ruimte Chris Kuijpers overziet aan het eind van de bijeenkomst het debat. "We moeten het in de ruimtelijke ordening hebben van goed ontwerp, goede regels en goed bestuur." Een nieuwe minister met kennis, overzicht en senioriteit mag daarin wat hem betreft enkele accenten en prioriteiten aanbrengen. "Want we hebben een overvolle agenda".
(Nirov Nieuws, 27 augustus 2010)